avatar

Şerife TEKMEN TÜRK - Eğitimci/Yazar YAZAR

HAKLI OLMAK MI, GERÇEĞI BULMAK MI?

Şerife TEKMEN TÜRK - Eğitimci/Yazar

2026-11-18

İnsan, kendi zihninin de yanılabildiğini kabul ettiğinde bilgeliğe yaklaşır. Çünkü bilgelik, her soruya cevap verebilmekten önce, verdiği cevabı sorgulayabilmektir. “Biliyorum.” demek kadar, “Yanılıyor olabilirim.” diyebilmek de bir olgunluk meselesidir.

Hepimiz dünyaya kendi penceremizden bakarız. Yaşadıklarımız, aldığımız eğitim, korkularımız, beklentilerimiz ve inançlarımız gördüklerimizi yorumlama biçimimizi etkiler. Üstelik bazen bir düşünceyi doğru olduğu için değil, bize iyi geldiği için benimseriz. Duymak istediğimiz bir söze kolayca inanırken bizi rahatsız eden bir gerçeğe uzun süre direnebiliriz.

İşte zihnimizin en sessiz tuzağı budur: Kendi yorumumuzu gerçeğin kendisi sanmak.

Bir tartışma sırasında kendimizi gözlemleyelim. Karşımızdakini anlamak için mi dinliyoruz, vereceğimiz cevabı hazırlamak için mi? Önümüze konan bir bilgiyi değerlendirirken dayanaklarına mı bakıyoruz, düşüncemize uyup uymadığına mı? Bir yanlışımız ortaya çıktığında onu düzeltmeye mi çalışıyoruz, savunacak yeni gerekçeler mi arıyoruz?

Bu soruların cevabı, bilgiyle kurduğumuz ilişkiyi de ele verir.

Gerçek, bizim onayımıza ihtiyaç duymaz. Bir şeyi bütün kalbimizle istememiz onu doğru yapmaz; bir durumdan hoşlanmamamız da onu ortadan kaldırmaz. Ancak burada bir ayrımı gözetmek gerekir: Gerçek ile gerçek hakkında sahip olduğumuz bilgi aynı şey değildir. Bizim bilgimiz eksik kalabilir, yeni bulgularla değişebilir. Dün doğru sandığımız bir açıklamanın bugün yetersiz olduğunu anlayabiliriz. Değişen, kimi zaman gerçeğin kendisi değil, onu kavrayışımızdır.

Bu yüzden düşüncesini gözden geçiren bir insanı hemen tutarsızlıkla suçlamamak gerekir. Yeni bir bilgi karşısında fikrini değiştirmek, bazen düşünceye gösterilen saygının en açık ifadesidir. Asıl sorun, bir zamanlar yanılmış olmak değil; yanıldığını fark ettiği hâlde aynı yanlışta ısrar etmektir.

Ne var ki insan, düşüncelerini zamanla kimliğinin bir parçası hâline getirir. Savunduğu bir görüş eleştirildiğinde kendi kişiliği sorgulanıyormuş gibi hisseder. Böyle olunca mesele gerçeği anlamaktan çıkar, kendini koruma çabasına dönüşür. Sesler yükselir, sözler sertleşir; kimse bir şey öğrenmeden herkes biraz daha haklı olduğuna inanarak masadan kalkar.

Oysa bir fikrimizin yanlış olması, bütün varlığımızı değersiz kılmaz. Yanılmak insan olmanın bir parçasıdır. Bunu kabul etmek bizi küçültmez; öğrenmeye açık tutar.

Zekâ da tek başına bu açıklığı garanti etmez. İnsan, zihninin gücünü gerçeği aramak için kullanabileceği gibi, kendi yanılgılarını ustalıkla savunmak için de kullanabilir. Güzel kurulmuş cümleler, etkileyici açıklamalar ve güçlü bir hitabet, yanlış bir düşünceyi bir süre inandırıcı gösterebilir. Fakat bir savunmanın parlaklığı, savunulan şeyin doğruluğunun kanıtı değildir.

Bu nedenle asıl hayranlık duymamız gereken kendi zekâmız değil, gerçeğin kendisi olmalıdır. Öğrendiklerimiz bizi kendimize hayran bırakıyorsa durup düşünmeliyiz. Bilgi, dünyayı daha iyi anlamamızı sağladığı ölçüde kıymetlidir; kendimizi başkalarından üstün görmemize hizmet ettiği ölçüde değil.

Belki de olgunlaşmak, son sözü söyleme isteğimizin yerini doğru soruyu sorma cesaretinin almasıdır. “Bunu neye dayanarak söylüyorum?”, “Gözden kaçırdığım bir şey olabilir mi?”, “Karşımdaki insanın haklı olduğu bir nokta var mı?” diyebilmektir.

İnsanın kendi zihnine duyduğu güven değerlidir. Ancak bu güven, zihnini sorgulamasına engel olduğunda öğrenmenin kapısı kapanır. O kapıyı açık tutan, her şeyi bildiğimiz inancı değil; bilmediklerimizi ve yanılabildiklerimizi kabul etme dürüstlüğüdür.

Bilgelik, kendi zekâmıza hayran kaldığımız yerde değil, gerçeğin karşısında yanılgımızdan vazgeçebildiğimiz yerde başlar.

ETİKETLER: konya, postası, gazete, dergi

Şerife TEKMEN TÜRK - Eğitimci/Yazar

Şerife TEKMEN TÜRK - Eğitimci/Yazar YAZAR