BİR MİLLETİN YENİ HARFLERLE AÇILAN UFKU

Bir insanın kendi adını ilk kez yazabilmesinde nasıl bir sevinç vardır? Başkasına yazdırdığı mektubu kendi elleriyle kaleme alabilmesinde, bir gazetenin başlığını okuyabilmesinde, çocuğunun kitabındaki cümleleri anlayabilmesinde…

Harf Devrimi’ni düşünürken kanunların, tarihlerin ve rakamların yanında bu insan hikâyelerini de hatırlamak gerekir. Çünkü bir toplumun eğitim yolculuğu, insanların gündelik hayatında karşılık bulduğu ölçüde anlam kazanır.

1 Kasım 1928’de kabul edilen 1353 sayılı kanunla Latin esaslı Türk alfabesine geçildi. Yirmi dokuz harften oluşan bu alfabe, Türkçenin seslerini yazıda daha açık ve düzenli biçimde göstermeyi amaçlıyordu. Bu adım, Cumhuriyet’in eğitimi yaygınlaştırma hedefinin temel taşlarından biriydi.

Bir dilin seslerini öğrenmekle o sesleri yazıda tanıyabilmek arasındaki mesafe kısaldığında, okuma yazma öğretimi de kolaylaşır. Ancak hiçbir alfabe, tek başına bir toplumu okuryazar yapamaz. Bunun için öğretmen, okul, kitap, süreklilik ve güçlü bir toplumsal irade gerekir. Harf Devrimi’nin arkasından yürütülen eğitim seferberliğinin değeri de burada ortaya çıkar.

Atatürk’ün kara tahta başındaki görüntüsü, bu iradenin hafızalarımıza yerleşmiş simgesidir. Yeni harfleri halka tanıttığı 1928 yazında ve ardından gerçekleştirdiği yurt gezilerinde, ülkenin geleceğini eğitimle kurma düşüncesini görünür kılmıştır. Bir devlet yöneticisinin halkın karşısına öğretici olarak çıkması, öğrenmeye verilen önemin güçlü bir ifadesidir.

Bu görüntüye her bakışımda öğretmenliğin sabrını düşünürüm. Bir harfi defalarca yazdırmayı, yanlışın üzerini incitmeden düzeltmeyi, öğrenenin gözünde beliren o ilk güveni… Bazen bir insanın hayatında açılan büyük kapının anahtarı, titreyen ellerle yazılmış küçücük bir kelimedir.

1 Ocak 1929’da açılan Millet Mektepleri, bu anlayışı ülke çapında örgütledi. Sabit ve gezici dersliklerle yetişkinlere ulaşıldı. Zaman içinde okuma yazmanın yanında hesap, ölçüler, sağlık ve yurt bilgisi gibi konular da öğretildi. Böylece eğitim, günlük hayatı kolaylaştıran ve yurttaşlık bilincini destekleyen bir içerik kazandı.

Kültür tarihimiz açısından bu seferberliğin en önemli anlamlarından biri, yazılı kültüre katılma imkânının genişlemesidir. Okuma yazma öğrenen her insan, kitapların muhtemel bir okuru, kendi hayatının anlatıcısı, yaşadığı çağın tanığı olabilir. Bir annenin çocuğuna hikâye okuyabilmesi, bir çiftçinin hesabını tutabilmesi, bir işçinin dilekçesini yazabilmesi, kültürün gündelik hayatta kök salmasıdır.

Yeni harfler, basın ve yayın hayatında da kapsamlı bir dönüşüm getirdi. Aralık 1928’den itibaren gazeteler ve dergiler, Ocak 1929’dan itibaren basılacak Türkçe kitaplar için yeni harflerin kullanılması öngörüldü. Böylece eğitimde başlayan değişim, kamusal hayatın yazılı iletişimine de taşındı.

Bu dönüşümün açtığı imkânı, edebiyat açısından da düşünmek gerekir. Şiirin, hikâyenin, romanın daha geniş bir okur çevresiyle buluşması; insanların okudukları üzerine konuşması, düşüncelerini yazıyla paylaşması, kültürel hayatı besler. Bir toplumun edebiyatı, eserleri okuyacak ve yorumlayacak kuşaklarla yaşamaya devam eder.

Elbette böylesine köklü bir yazı değişiminin güçlükleri de vardır. Eski harflerle yazılmış eserlerle yeni kuşaklar arasında doğan okuma mesafesi, üzerinde emek verilmesi gereken bir meseledir. Yazma eserlerin, arşiv belgelerinin ve eski yayınların uzmanlarca okunması, araştırılması ve güvenilir biçimde bugünün okuruna aktarılması kültürel sorumluluğumuzdur.

Geçmişimizi korumakla yeni kuşakların bilgiye erişimini kolaylaştırmak, birlikte sürdürebileceğimiz görevlerdir. Kültürel mirasa sahip çıkmak, onu raflarda muhafaza etmenin ötesinde, anlaşılır ve erişilebilir kılmayı da gerektirir.

Bugün Harf Devrimi’nin yıl dönümünü anarken kendimize yönelteceğimiz soru şudur: Okuma yazma imkânını ne ölçüde bir okuma ve düşünme alışkanlığına dönüştürebildik?

Çocuklarımızın eline kitap veriyor muyuz? Kütüphanelerimizi hayatımızın içine katıyor muyuz? Türkçeyi özenle kullanıyor, okuduğumuzu sorguluyor, öğrendiğimizi başkalarıyla paylaşabiliyor muyuz?

Kara tahta başında başlayan o seferberliğin bugünkü karşılığı, bu sorulara vereceğimiz cevaplarda saklıdır.

Bir milletin geleceği, öğrendiği harflerle kurabildiği özgür ve aydınlık cümlelerde büyür.